Sigortasız Çalışılan Yıllar İçin Hizmet Tespit Davası Açılabilir mi?

Sigortasız veya eksik bildirilen çalışma dönemleri için hizmet tespit davası açılabilir. Ancak 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 86. maddesindeki temel kurala göre dava, tespiti istenen hizmetlerin geçtiği yılın sonundan başlayarak beş yıl içinde açılmalıdır. Bu süre zamanaşımı değil, hak düşürücü süredir ve mahkeme tarafından kendiliğinden dikkate alınabilir.

Sonucu yalnızca çalışmanın kaç yıl önce gerçekleştiği belirlemez. İşe giriş bildirgesinin verilmiş olması, bazı ayların SGK’ya bildirilmesi, çalışmanın kesintisiz sürmesi veya Kurumun denetimle çalışmayı tespit etmesi süre incelemesini değiştirebilir. Buna karşılık SGK’ya şikâyet etmek ya da işverenin çalışmayı sözlü olarak kabul etmesi, dava süresini kendiliğinden korumaz. Bu nedenle hizmet dökümü, bildirgeler, işyeri kayıtları ve çalışma tarihleri birlikte değerlendirilmelidir.

Hizmet Tespit Davası Hangi Kayıt Eksikliklerini Düzeltir?

Hizmet tespit davası, hizmet sözleşmesine bağlı fiilî çalışmanın Sosyal Güvenlik Kurumuna hiç bildirilmediği ya da gün ve kazanç bakımından eksik bildirildiği iddiasını inceler. Amaç, işçinin gerçekten çalıştığı sigortalılık sürelerinin ve gerekli olduğunda prime esas kazancının belirlenerek Kurum kayıtlarına işlenmesidir.

Örneğin işçi iki yıl çalıştığı hâlde yalnız son altı ayı bildirilmişse, ilk on sekiz ayın tespiti istenebilir. Ayda otuz gün çalışmasına rağmen on gün bildirim yapılmışsa eksik yirmi günlük süreler dava konusu edilebilir. Ancak yanlış meslek kodu, yalnız bordro ücreti uyuşmazlığı veya işçilik alacağı gibi her SGK sorunu hizmet tespit davasının konusu değildir.

Hizmet Tespit Davasında 5 Yıllık Süre Nasıl Hesaplanır?

5510 sayılı Kanun’un 86. maddesi, işverenin gerekli bildirge ve belgeleri vermediği veya çalışmanın Kurumca tespit edilemediği durumlarda, sigortalının hizmetlerinin geçtiği yılın sonundan itibaren beş yıl içinde iş mahkemesine başvurabileceğini düzenler. Bu düzenlemedeki beş yıllık süre hak düşürücü süredir. İşveren ileri sürmese dahi mahkeme süreyi dosyadaki tarihlere göre değerlendirir.

Basit bir örnekte, yalnız 2019 yılına ait ve Kuruma hiç yansımamış bir çalışma için süre 2019 yılının sonunda başlar; genel hesapla dava en geç 31 Aralık 2024 tarihinde açılmalıdır. Çalışma birden fazla yıla yayılmış, bazı aylar bildirilmiş veya aynı işyerinde kesintisiz devam etmişse tek bir örnek hesap bütün dosyaya uygulanamaz. Her çalışma kesiti, bildirimin kapsamı ve işten ayrılma tarihi birlikte ele alınır.

Beş Yıldan Eski Sigortasız Çalışma Her Durumda Kaybedilmiş midir?

Hayır. “Beş yıldan eski dönem için hiçbir şekilde dava açılamaz” sözü, kanundaki istisnaları ve yüksek mahkeme uygulamasındaki ayrımları göz ardı eder. Hak düşürücü süre; gerekli belgelerin hiç verilmediği ve çalışmanın Kurumca tespit edilmediği durum için öngörülmüştür. Çalışana ait işe giriş bildirgesi veya dönem belgesi Kuruma verilmişse, Kurumun çalışmadan haberdar olup olmadığı ayrıca değerlendirilir.

Başlangıçta bildirilmeyen çalışmanın daha sonra aynı işyerinden yapılan bildirimle kesintisiz biçimde devam ettiği iddia ediliyorsa, kesintisizlik süre hesabında önem taşıyabilir. Buna karşılık bildirilen dönem ile iddia edilen dönem arasında gerçek bir ara varsa veya belgeler farklı bir işverene ya da işyerine aitse aynı sonuç çıkmayabilir. Yalnız bir işe giriş bildirgesinin bulunması da fiilî çalışmanın süresini kendiliğinden kanıtlamaz.

Anayasa Mahkemesinin Ramazan Şaş başvurusunda da görüldüğü üzere, çalışmanın hangi tarihte sona erdiği bir günlük farkla dahi dava süresinin sonucunu değiştirebilir. Bu nedenle tarihler hakkında yeterli araştırma yapılmadan süre nedeniyle ret kararı verilmesi, mahkemeye erişim hakkı bakımından sorun doğurabilir. Ancak bu yaklaşım, süresiz dava açılabileceği anlamına gelmez; somut olaydaki çalışma ve bildirim tarihleri kanıtlanmalıdır.

Dava Açmadan Önce SGK Başvurusu veya Arabuluculuk Gerekir mi?

7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu’nun 4. maddesi, sosyal güvenlik uyuşmazlıklarında kural olarak dava öncesi SGK başvurusu ararken, hizmet sözleşmesine bağlı zorunlu sigortalılık sürelerinin tespiti taleplerini açıkça istisna tutar. Bu nedenle klasik hizmet tespit davasında önce Kurumdan ret kararı alma zorunluluğu yoktur. Yine de SGK şikâyeti; denetim yapılması, işyeri dosyasının incelenmesi ve delil oluşturulması bakımından yararlı olabilir.

Zorunlu arabuluculuk ise işçi veya işveren alacağı, tazminatı ve işe iade talepleri için düzenlenmiştir. Hizmet tespiti, tarafların serbestçe anlaşarak SGK kayıtlarını değiştirebileceği bir para alacağı değildir; sosyal güvenlik hakkı ve kamu düzeniyle ilgilidir. Bu sebeple yalnız hizmet tespiti talebiyle açılacak davada arabuluculuk dava şartı değildir.

Hizmet Tespit Davası Kime Karşı ve Hangi Mahkemede Açılır?

7036 sayılı Kanun’a göre hizmet sözleşmesine dayalı zorunlu sigortalılık sürelerinin tespiti davası işveren aleyhine açılır. Mahkeme davayı SGK’ya kendiliğinden ihbar eder. Kurum, davalı işveren yanında ferî müdahil olarak yargılamaya katılabilir, işveren kanun yoluna başvurmasa dahi başvuruda bulunabilir ve kesinleşen kararı uygulamakla yükümlüdür.

Görevli mahkeme iş mahkemesidir. İş mahkemesi bulunmayan yerde dava, iş mahkemesi sıfatıyla asliye hukuk mahkemesinde görülür. Yetki bakımından davalı gerçek veya tüzel kişinin dava tarihindeki yerleşim yeri ile işin yapıldığı yer mahkemesi seçenekleri bulunur. Yanlış işveren unvanı, şirket devri, alt işverenlik veya işyerinin kapanmış olması taraf ve yetki tespitini karmaşıklaştırabilir.

Özellikle aynı işyerinde farklı ticaret şirketlerinin art arda faaliyet göstermesi hâlinde tabela adı tek başına yeterli olmayabilir. Ticaret sicili, vergi kaydı, SGK işyeri sicili, ruhsat ve bordro kayıtlarıyla gerçek işveren belirlenmelidir. Somut olayın tarafları, delilleri ve süreleri bakımından değerlendirilmesi için İzmir iş avukatı hizmet alanı kapsamında hukuki destek alınabilir.

Sigortasız Çalışma Hangi Delillerle İspatlanabilir?

Hizmet tespit davaları kamu düzeniyle ilgili olduğundan mahkeme yalnız tarafların sunduğu delillerle yetinmeden işyeri ve Kurum kayıtlarını araştırabilir. Bununla birlikte işçinin iddia ettiği dönem, işyeri, görev ve çalışma düzeni hakkında somut bilgi vermesi; ulaşabildiği delilleri başlangıçta belirtmesi gerekir. Soyut ve çelişkili anlatımlar, uzun bir çalışma döneminin tamamını ispatlamaya yetmeyebilir.

Yazılı ve dijital kayıtlar çalışma olgusunu güçlü biçimde destekler. Ücretin bankadan ödenmesi, işyeri e-postası, vardiya listesi, personel kartı, giriş-çıkış kaydı, iş sağlığı ve güvenliği eğitimi, zimmet tutanağı, kargo veya teslim belgesi, müşteri yazışması ve görev emri kullanılabilecek örneklerdir. Delilin hukuka uygun elde edilmiş olması gerekir; başkasının hesabına izinsiz girmek veya özel haberleşmeyi hukuka aykırı biçimde kaydetmek ayrı sorunlar doğurabilir.

Tanık Seçiminde Neye Dikkat Edilmelidir?

En yararlı tanıklar, uyuşmazlık konusu dönemde aynı işyerinde çalışmış ve kendi SGK kaydı bulunan bordro tanıklarıdır. Böyle tanık bulunamazsa komşu işyerlerinde aynı tarihlerde çalışan, işçinin çalışmalarını düzenli biçimde gören kişiler araştırılabilir. Tanığın “orada çalışıyordu” demesi yerine başlangıç-bitiş tarihini, işi, haftalık düzeni ve bilgiyi nasıl edindiğini açıklaması önemlidir.

Akrabalık tanıklığı kendiliğinden geçersiz kılmaz; ancak yalnız yakınların anlatımına dayanan, yazılı kayıtlarla desteklenmeyen geniş dönem iddiaları daha sıkı incelenir. İşverenin davayı kabul etmesi de tek başına yeterli olmayabilir. Sigortalılık hakkı kamu düzenine ilişkin olduğu için mahkeme gerçek çalışmayı araştırmaya devam eder.

Çalışma Günleri ve Prime Esas Kazanç Nasıl Belirlenir?

Mahkeme yalnız “çalıştı” veya “çalışmadı” şeklinde ikili bir değerlendirme yapmaz. Hangi tarihler arasında, ayda kaç gün, hangi işverene bağlı ve hangi ücretle çalışıldığı belirlenmelidir. Mevsimlik, çağrı üzerine, kısmi süreli veya aralıklı çalışmalarda işyerinin faaliyet dönemi ile işçinin fiilî çalışma düzeni özellikle araştırılır.

Sigortasız dönemdeki ücretin asgari ücretin üzerinde olduğu ileri sürülüyorsa prime esas kazanç yönünden daha güçlü yazılı deliller gerekebilir. Banka kayıtları, imzalı ücret bordroları, sözleşme, muhasebe belgeleri ve işin niteliği birlikte incelenir. Tanık beyanı, fiilî çalışmanın ispatında değerli olsa da yüksek ücret miktarını tek başına kanıtlamaya her dosyada yeterli olmayabilir.

Dava Süreci Nasıl İlerler ve Karar Ne Sağlar?

Dava dilekçesinde tespiti istenen dönemlerin mümkün olduğunca ay ve gün bazında gösterilmesi; işverenin doğru unvanı, işyeri adresi, yapılan iş ve delillerin açıklanması gerekir. Mahkeme SGK işyeri dosyasını, dönem bordrolarını, işe giriş-çıkış bildirgelerini ve ilgili resmî kayıtları getirir. Gerekirse komşu işyeri araştırması yapılır, tanıklar dinlenir ve bilirkişi incelemesine başvurulur.

İş mahkemelerinde basit yargılama usulü uygulanır. İlk derece kararına karşı koşulları varsa istinaf; bölge adliye mahkemesi kararına karşı kanunun izin verdiği ölçüde temyiz yolu gündeme gelebilir. 7036 sayılı Kanun uyarınca kanun yolu süresi kararın taraflara tebliğiyle işlemeye başlar. Somut dosyada kararın tebliğ tarihi ve başvuru yolu ayrıca kontrol edilmelidir.

Karar kesinleştiğinde SGK, tespit edilen hizmetleri ve hükümde yer alan prime esas kazançları kayıtlarına işler. Bu günler sigortalılık süresini, prim gün sayısını ve şartları oluşmuşsa aylık hesabını etkileyebilir. Bununla birlikte kararın kesinleşmesi otomatik olarak emekli aylığı bağlanacağı anlamına gelmez; yaş, sigortalılık süresi, prim günü ve ilgili emeklilik rejiminin diğer şartları ayrıca aranır.

Aynı şekilde hizmet tespit kararı işçiye doğrudan ücret, kıdem tazminatı veya manevi tazminat ödenmesine hükmetmez. Bu parasal talepler ayrı ileri sürülmeli, dava şartı arabuluculuk ve kendilerine özgü zamanaşımı kuralları gözetilmelidir. Hizmet tespit dosyasındaki kabul ve deliller, koşulları varsa başka bir uyuşmazlıkta önem taşıyabilir.

İşyeri Kapanmışsa veya İşçi Vefat Etmişse Dava Açılabilir mi?

İşyerinin kapanması, şirketin tasfiyeye girmesi veya işverenin ölmesi sigortasız çalışmayı kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Ancak davanın doğru kişiye yöneltilmesi gerekir. Şirketin ticaret sicili durumu, tasfiye kaydı, birleşme veya devir işlemleri; gerçek kişi işveren ölmüşse mirasçılık ve tereke bilgileri araştırılmalıdır.

Sigortalının vefatı hâlinde hak sahipleri, ölüm aylığı veya diğer sosyal güvenlik hakları bakımından hukuki yararları bulunuyorsa hizmet tespiti talebinde bulunabilir. Bu durumda da vefat edenin fiilî çalışması, işverenle bağı, dönem ve süre kuralları kanıtlanır. Mirasçılık belgesi, nüfus kayıtları ve hak sahipliği durumuna ilişkin SGK kayıtları dosyaya eklenebilir.

Alt işveren, işyeri devri veya tabela şirketi bulunan dosyalarda yalnız ücret ödeyen kişinin adıyla hareket etmek hatalı taraf teşkiline yol açabilir. Asıl işveren-alt işveren ilişkisi, işyeri devri ve organik bağ iddiaları, her tüzel kişi yönünden ayrı olgularla kurulmalıdır. Dava açılmadan önce ticaret sicili ve SGK işyeri kayıtlarının karşılaştırılması bu riski azaltır.

Hizmet Tespit Davasında Yaygın Hatalar Nelerdir?

• Beş yıllık süreyi işten ayrılma gününden veya öğrenme tarihinden başlatmak.
• SGK şikâyetinin hak düşürücü süreyi güvenceye aldığını varsaymak.
• Hizmet dökümündeki her eksikliği aynı dava türüyle çözmeye çalışmak.
• İşverenin ticari unvanını ve işyeri sicilini araştırmadan dava açmak.
• Uzun yıllara yayılan çalışmayı yalnız genel ifadeli bir tanıkla kanıtlamaya çalışmak.
• Kesintili çalışma ile kesintisiz çalışmayı ayırmadan tek süre hesabı yapmak.
• Yüksek ücret iddiasını destekleyecek yazılı kayıtları sunmamak.
• Hizmet tespiti ile işçilik alacaklarının dava şartlarını birbirine karıştırmak.

Bu hatalardan kaçınmak için önce tespit edilmesi istenen her ayın kayıt durumu çıkarılmalı, ardından çalışma ile Kurum bildirimleri bir zaman çizelgesinde karşılaştırılmalıdır. Özellikle beş yıllık sürenin sonuna yaklaşılmışsa delillerin tamamlanması beklenirken dava hakkının kaybedilmemesine dikkat edilmelidir.

Sigortasız Çalışma ve Hizmet Tespit Davası Hakkında Sık Sorulan Sorular